Page 117 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

Người Hoa cùng với người Việt và các dân tộc khác đã cùng khai phá
vùng đất mới để phát triển các hoạt động kinh tế như trồng lúa, sản xuất thủ
công và đặc biệt là thương mại (mở chợ, buôn bán lúa gạo, đồ gốm, nhu yếu
phẩm). Năm 1708, một thương nhân người Hoa là Mạc Cửu (đến định cư và
khai phá vùng Hà Tiên từ trước đó), đã xin thần phục chúa Nguyễn, được
chúa Nguyễn ban cho chức Tổng binh trấn giữ đất Hà Tiên. Hà Tiên chính
thức sáp nhập vào lãnh thổ của chúa Nguyễn (Nam, 1973).

4.3.2 Lịch sử định cư và định canh
Ở ĐBSCL, địa hình quyết định khả năng phát triển của không gian và
khả năng tự bảo vệ khỏi lũ lụt, và những vùng đất màu mỡ nhất có thể canh
tác thuận lợi đã được cư dân đến ở đầu tiên. Nhiều thế kỷ trước, do hầu như
không có đê điều, nông dân đã phải điều chỉnh các hoạt động nông nghiệp và
chăn nuôi tại địa phương để phù hợp với tốc độ và quy mô của lũ lụt hàng
năm (Fanchette, 2004).

Từ lúc lưu dân người Việt đến định cư và khai khẩn đất, cư dân đồng
bằng đã dần dần tạo ra những kiểu cư trú, nhà ở phù hợp với điều kiện tự
nhiên của vùng như các làng ven sông rạch, cụm dân cư trên đất giồng, kiểu
nhà nổi trên xuồng, ghe, nhà sàn trên cọc, nhà trên nền đất đắp (chương 2 và
chương 3).

Vấn đề định cư và định canh của người dân Việt cũng như các dân tộc
khác ở giai đoạn đầu đã gặp nhiều khó khăn. Thành ngữ “nhà đá, nhà đạp”
nghĩa là căn nhà sơ sài, tạm bợ, ở nơi không làm ăn được hay ở nhầm vùng
đất hoang vu nhiều thú dữ, khó tồn tại thì đá (đạp) một cái cho nó sập rồi
chuyển nhà đi chỗ khác (Thêm, 2022, tr. 399). Dù có thay đổi bao nhiêu chỗ
thì điểm chung nhất của việc định canh định cư vùng đồng bằng ở giai đoạn
đầu là lựa chọn những vùng đất cao (giồng), dễ khai phá (trồng trọt), vùng đất
cao ở các cửa sông, ven biển (đánh bắt cá), hình thành những làng, xã đầu
tiên (Nam, 1973). Sau đó, định cư theo sông/rạch, kênh và đường giao thông
để tiếp cận nguồn nước, thuận lợi vận chuyển. Phổ biến nhà hướng về
sông/rạch hoặc đường giao thông, sau nhà là ao cá, vườn cây ăn trái, kế đến
là ruộng lúa (Chiem, 1994; Thêm, 2022, tr. 395 - 396).
4.4 PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG CANH TÁC NÔNG NGHIỆP
THÍCH NGHI

4.4.1 Giai đoạn Phù Nam và Chân Lạp

Vào thời kỳ Phù Nam và Chân Lạp, kiểu canh tác nông nghiệp của vùng
đồng bằng tập trung vào trồng lúa nước, kết hợp với chăn nuôi gia súc, gia

91