Page 112 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

châu thổ sông Mekong được hình thành trong quá trình trầm tích kỷ Đệ Tứ
(Quaternary) từ giai đoạn trầm tích kỷ Pleistocene muộn đến Holocene
khoảng 7.500 năm trở lại (Lap et al., 2021). Trong đó, giai đoạn đồng bằng
bắt đầu được bồi lắng từ vật liệu trầm tích phù sa cách đây khoảng 6.000 năm
(Takagi et al., 2016). Quá trình hình thành vùng ĐBSCL qua nhiều giai đoạn
“biển tiến và lùi”, ảnh hưởng bởi sông và biển nên địa hình không đồng nhất,
quá trình bồi tụ và xói mòn trong các điều kiện môi trường khác nhau tạo nên
địa mạo khá đa dạng (Chiếm, 1993; Ta et al., 2002; Lap et al., 2021).

Mỗi đơn vị địa hình có các điều kiện thủy văn và thổ nhưỡng khác nhau
và do đó mỗi dạng là một môi trường sinh thái nông nghiệp đặc biệt. Dựa
trên các khái niệm này, hình thái đất vùng đồng bằng được chia thành các
đơn vị, một số đơn vị phụ và kiểu địa mạo khá đa dạng (Tạ et al., 2002; Lap
et al., 2005).

Ngoại trừ các tiểu vùng núi và triền núi ở một số khu vực thuộc huyện
Tịnh Biên, Tri Tôn, Thoại Sơn (An Giang) và Hòn Đất, Kiên Lương, Hà Tiên
(Kiên Giang) nằm trên địa hình khá cao, các vùng đất thuộc bậc thèm trầm
tích cổ Pleistocene muộn trải dài dọc theo biên giới Việt Nam – Cambodia từ
Hà Tiên (Kiên Giang) đến Đức Huệ (Long An) có địa hình tương đối cao hơn
so với các vùng đất hình thành từ trầm tích trẻ Holocene (Minderhoud et al.,
2019; Haskoning, 2021). Do địa hình của thềm trầm tích Pleistocene muộn
không đồng đều nên đã để lại các gò phù sa cổ có địa hình tương đối cao nằm
rải rác giữa vùng đồng bằng ngập lụt. Các giai đoạn biển lùi đã để lại những
cồn cát cổ có địa hình cao nằm xen kẽ giữa các vùng ngập triều thấp và những
dãy đất cát địa hình cao với các vạt trũng giữa chúng chạy dọc theo những
đoạn bờ biển dài khoảng 250 km ở các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh,
Sóc Trăng và Bạc Liêu (Anthony et al., 2015; Minderhoud et al., 2019).

Do địa hình chênh lệch dẫn đến sự phân bố nguồn nước tạo thành những
khu vực có độ ngập khác nhau. Dựa vào các yếu tố tự nhiên như địa hình -
địa mạo, địa chất - trầm tích và thủy văn, vùng ĐBSCL có thể chia thành các
tiểu vùng sinh thái như sau: (1) triền phù sa cổ, (2) đồng lụt kín (Đồng Tháp
Mười), (3) đồng lụt hở (Tứ Giác Long Xuyên), (4) vùng trũng Tây Nam Sông
Hậu, (5) đồng thủy triều sông (nước ngọt), (6) đồng thủy triều ven biển, (7)
đê ven sông, (8) đồng bằng hỗn hợp ven biển, (9) đầm lầy ngập mặn Bán đảo
Cà Mau (Thạch, 1980; Chiem, 1993; Coq, 2001; Trung et al., 2012).
Sự thay đổi mực nước biển trong quá trình biển “tiến và lùi” dẫn đến
diễn thế địa tầng thay đổi với sự đa dạng loại vật liệu trầm tích lắng tụ đã hình

86