Page 66 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

nhà, tạo điều kiện cho việc bắc cầu, thuận tiện sinh hoạt. Kiến trúc nhà ở độc
đáo, kết hợp nền đất phía trước và nhà sàn phía sau, tạo sự cân bằng và hài
hòa. Nhà sàn phía sau phục vụ sinh hoạt cá nhân, bao gồm khu vực nấu nướng,
chứa nước, tắm rửa vệ sinh. Ưu điểm của mô hình này là sự thuận tiện về
nguồn nước và hai mặt tiền, tạo điều kiện cho việc kinh doanh, đi lại, đáp ứng
nhu cầu đa dạng của cư dân.

Theo Diều (2016), do đặc điểm cư trú dọc theo các dòng sông, mật độ
dân cư thưa thớt và địa hình trải dài rộng lớn, các làng xã ở ĐBSCL không có
cổng làng như ở Bắc Bộ. Kiến trúc nhà ở cũng phản ánh điều này, với hàng
rào ít khi được xây dựng kiên cố. Ranh giới giữa các ngôi nhà thường là những
con mương rộng vài mét. Nếu có hàng rào, chúng thường mang ý nghĩa phân
chia ranh giới và trang trí hơn là bảo vệ, chống trộm cắp. Cổng vào nhà cũng
không thường xuyên được đóng, nhiều gia đình trồng hai cây bông giấy hoặc
dâm bụt hai bên ngõ và uốn cành tạo thành vòm cong, tượng trưng cho cổng
nhà. Do môi trường sinh thái đặc thù, lựa chọn địa bàn sinh sống của người
dân ĐBSCL cũng khác biệt, tạo nên nét văn hóa độc đáo, thể hiện qua nếp
nghĩ, lối sống, phong tục tập quán riêng biệt của người dân nơi đây.

2.2.3 Đô thị
Sự hình thành và phát triển mạng lưới đô thị ở ĐBSCL chịu ảnh hưởng
đa chiều từ những yếu tố khách quan và chủ quan. Yếu tố tự nhiên, đặc biệt
là chế độ thủy triều, đã đóng vai trò quyết định trong việc định hình không
gian phân bố các đô thị. Các đô thị ở ĐBSCL thường có khoảng cách địa lý
trung bình 60 km. Điều này có thể lý giải dựa vào đặc thù giao thông đường
thủy của vùng. Trong quá khứ, người dân di chuyển chủ yếu bằng ghe, xuồng,
dựa vào chu kỳ lên xuống của thủy triều. Mỗi ngày, thủy triều thay đổi dòng
chảy bốn lần, mỗi lần kéo dài sáu giờ với vận tốc trung bình của dòng sông
Mekong khoảng 10 km/giờ. Sau sáu giờ di chuyển, ghe xuồng phải dừng lại
chờ con nước đổi chiều, tạo điều kiện cho sự hình thành các chợ nổi – nơi
trao đổi hàng hóa. Dần dần, những khu vực này trở thành điểm định cư, tạo
tiền đề cho sự hình thành các đơn vị hành chính (Quốc, 2024). Sự độc đáo
của ĐBSCL thể hiện ở việc địa giới hành chính được xác định theo nhịp điệu
thủy triều, một nét đặc trưng chưa từng xuất hiện ở bất kỳ đồng bằng nào trên
thế giới.

Sự hình thành và phát triển đô thị ĐBSCL trải qua nhiều giai đoạn,
chịu tác động từ các yếu tố lịch sử và địa lý. Từ thời kỳ nhà Nguyễn, qua thời
Pháp thuộc, đến thời kỳ Việt Nam Cộng hòa, các đô thị ĐBSCL đã dần hình

40