Page 64 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

quan trọng, bởi an cư mới có thể lạc nghiệp. Bước đầu tiên và tiên quyết của
những người khẩn hoang là tìm kiếm nơi an cư, dựng xây tổ ấm và ổn định
cuộc sống lâu dài trên vùng đất mới. Theo các nghiên cứu, quá trình định cư
của những người khai hoang thường diễn ra theo một trình tự: xây dựng làng
mạc, chợ búa và những ngôi đình làng. Trong thời kì đất đai còn hoang sơ,
họ ưu tiên chọn vùng đất có bến sông để thuận tiện nguồn nước ngọt sẵn có.
Việc lựa chọn những khu vực thoáng đãng, tránh những vùng đất sình lầy vừa
giúp phòng tránh bệnh tật, vừa bảo vệ họ khỏi sự tấn công của thú dữ. Từ đó,
họ dần mở rộng diện tích khai phá đất đai, phát triển sản xuất, tạo dựng cuộc
sống mới trên vùng đất hứa (Phương và ctv., 1992).

Theo Đức (1972), cư trú ven sông rạch là hình thức phổ biến nhất tại
ĐBSCL. Việc định cư sát bờ sông đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc di
chuyển bằng đường thủy, đồng thời, phù sa từ dòng sông bồi đắp quanh năm,
góp phần dẫn thủy nhập điền, tưới tiêu cho ruộng đồng, hoa màu. Nơi ở
thoáng đãng, cùng với vô số tiện ích sinh hoạt thường nhật: tắm giặt, đánh bắt
thủy sản, trao đổi hàng hóa, buôn bán,... đã dần hình thành nên những phố thị
ven sông. Tác phẩm “Gia Định thành thông chí” đã miêu tả sinh động về phố
chợ Sa Ðéc: “Phố chợ trải dài theo bờ sông, nhà cửa hai bên nối tiếp nhau,
kéo dài năm dặm; trên sông là những bè tre, được dựng thành phòng ốc, đậu
san sát, bày bán lụa, khí dụng, hàng hóa từ Nam chí Bắc; bên cạnh đó là dầu
rái, than, mây, tre... trên bờ và dưới sông, muôn vàn hàng hóa phong phú, tạo
nên khung cảnh nhộn nhịp, vui vẻ, xứng danh thắng địa phồn hoa”.
Mô hình trước sông sau ruộng

Kiểu cư trú phổ biến đầu tiên và thịnh hành tại ĐBSCL là mô hình
"trước sông sau ruộng", thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa con người và dòng
chảy của sông nước. Dân cư tập trung dọc theo bờ sông, tạo nên những dải
dân cư liền mạch. Giữa các ngôi nhà, là những khoảng trống, những bụi chuối
xanh mát hay hàng cây rợp bóng, tạo nên một bức tranh làng quê thơ mộng.
Ngôi nhà thường được đặt ở vị trí trung tâm, trước nhà là con đường đất nhỏ
dẫn ra sông. Bên bờ sông, người dân bắc cầu ván để thuận tiện cho việc giặt
giũ, tắm gội, rửa chén, hay các sinh hoạt thường nhật khác cần đến nguồn
nước mát lành. Cầu ván đơn sơ, đôi khi chỉ là một hoặc hai thân cây dừa chìm
dưới nước, được đẽo gọt thành bậc thang chống trơn trượt. Bên cạnh cầu là
nơi đậu ghe, xuồng, phục vụ cho việc di chuyển thuận tiện trên sông nước.
Thậm chí, có khi người ta còn dựng mái lá che mưa nắng cho ghe xuồng. Dọc
theo bờ sông, những hàng cây so đũa, điên điển, bần, dừa... mọc xanh tốt, tô
điểm thêm vẻ đẹp cho khung cảnh hữu tình. Mô hình này mang đến nhiều lợi

38