Page 37 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

đã phát triển hệ thống kiến thức bản địa sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.
Tuy nhiên, để phát triển kinh tế - xã hội, con người can thiệp hệ thống tự
nhiên bằng kết cấu hạ tầng kinh tế-kỹ thuật, sử dụng tiến bộ kỹ thuật mới, dựa
vào đầu tư vật tư nông nghiệp và thâm dụng tài nguyên, đã và đang làm cho
tài nguyên thiên nhiên suy giảm dần (Nhân và ctv., 2022).
Ở tiểu vùng ngập sâu đầu nguồn của đồng bằng, trong mùa nước nổi,
cư dân coi lũ là tài nguyên và tận dụng lợi ích từ nó. Lũ mang đến phù sa,
nguồn dinh dưỡng phong phú cho cây trồng và các loài thủy sản tự nhiên.
Đồng thời, mùa nước nổi cũng là mùa đánh bắt cá, thu hoạch thủy sản truyền
thống. Người dân đã phát triển các mô hình nhà ở và hệ thống đê bao để sống
chung với lũ một cách an toàn (Ánh & Tuấn, 2018).
Rừng tràm ngập nước và rừng ngập mặn là các hệ sinh thái tự nhiên
điển hình và quan trọng của vùng. Từ lâu, cư dân có ý thức bảo vệ và khai
thác hợp lý các khu rừng này như là nguồn tài nguyên lâu dài và tạo ra các
sản vật quý của địa phương như: mật ong, thủy sản và gỗ (Thêm, 2022, tr.
124-128; Nam, 2024, tr. 265). Việc bảo vệ các hệ sinh thái này không chỉ giúp
duy trì nguồn tài nguyên mà còn bảo vệ môi trường sống của chính họ. Sự
hòa hợp với thiên nhiên không chỉ là bản sắc mà còn là chiến lược sống, giúp
giảm thiểu các rủi ro tiềm tàng của thiên nhiên và tạo nên một cộng đồng phát
triển bền vững.
1.3.2 Quan hệ giữa hệ sinh thái kinh tế - xã hội và hành vi

Mối quan hệ giữa hành vi cư dân và yếu tố kinh tế - xã hội ở vùng
ĐBSCL phản ánh một nền kinh tế nông nghiệp đậm văn hóa sông nước (Tuấn
và ctv., 2014; Thêm, 2022, tr. 653-654). Ở đây, quan hệ giữa hành vi con
người và yếu tố kinh tế - xã hội được định hình bởi đặc trưng của khí hậu, tài
nguyên thiên nhiên và văn hóa, tạo nên một cộng đồng xã hội “trọng nghĩa,
tự chủ và linh hoạt”. Hoạt động sản xuất, đời sống xã hội và kết cấu hạ tầng
gắn bó mật thiết với điều kiện tự nhiên và tài nguyên bản địa (chương 3; Cổng
Thông tin Bộ Xây dựng, 2024). Theo đó, sản xuất lúa, nuôi trồng thủy sản và
cây ăn trái trở thành ngành kinh tế chính với các mô hình canh tác đặc trưng.
Canh tác nông nghiệp không chỉ đáp ứng nhu cầu lương thực gia đình mà còn
tạo ra sản phẩm hàng hóa phục vụ thị trường trong nước và thế giới, đóng góp
lớn đến tổng giá trị xuất khẩu của quốc gia.
Ở ĐBSCL, theo thời gian phát triển, cư dân đã hình thành cộng đồng
xã hội dựa trên cơ sở quan hệ xã hội coi trọng “nghĩa” (Thêm, 2022, tr. 667).
Theo đó, những cư dân đầu tiên đến từ nhiều nơi không quen biết nhau, cùng

11