Page 38 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

khai khẩn tài nguyên thiên nhiên, với vùng đất mới đầy khó khăn khi đương
đầu với thiên nhiên và cường hào, càng có nhu cầu đùm bọc và tương trợ tạo
dựng cuộc sống (Nam, 2024, tr. 125 & 341). Đặc điểm đặc trưng này khác
với giá trị cộng đồng “làng xã” truyền thống có tính trọng “tình” (Thêm, 2023,
tr. 667). Người dân thường có thói quen làm “vần công”, “giúp nhau”, “thiện
nguyện” cùng chia sẻ công việc và nguồn lực để hỗ trợ công việc hoặc xây
dựng cầu/đường, giúp giảm chi phí và tăng hiệu quả. Đặc điểm trọng “nghĩa”
và coi trọng “lẽ công bằng” không chỉ giữa người – người cùng giai cấp mà
còn giữa chủ điền - tá điền (Thêm, 2022, tr. 682). Đấu tranh chống áp bức và
ngoại xâm của cư dân ở đây không phải lý do về kinh tế hay chính trị, mà là
bảo vệ “lẽ phải”, “trọng nghĩa”, như ví dụ “vụ án Nọc Nạn” (Nam, 2024, tr.
323). Đặc trưng này khác với trường hợp đấu tranh ở các vùng miền khác của
nước ta. Nam (2024, tr. 341-342) viết về vụ án Nọc Nạn:
“Biện Toại đã đấu tranh với với rừng rậm để khai phá và tranh đấu với
tử thần. Sau một ngày làm lụng khổ nhọc, anh em trở về chòi, sau khi ăn cơm,
họ cho rằng có lẽ sướng thân hơn là sống trong hoàn cảnh nhọc nhằn...

…nên xây dựng ở xứ này một chế độ độc tài. Không phải độc tài bằng
sức mạnh của súng đạn, nhưng là sự độc tài của tình cảm cao đẹp...
…Bốn người này đã chết, vì họ tưởng rằng có thể tự lực gìn giữ phần
đất ruộng mà họ đã từng rưới mồ hôi và máu của họ trên đó”.

Ở khía cạnh khác, quan hệ kinh tế - xã hội và hành vi thể hiện kiểu lối
sống, hành vi tiêu dùng. Người dân đồng bằng có lối sống giản dị, biết tận
dụng các nguồn tài nguyên sẵn có trong môi trường sống. Ví dụ, sản phẩm từ
nông nghiệp và thủy sản được chế biến thành thực phẩm và hàng hóa tiêu
dùng ngay tại địa phương (chương 7), hoặc cất nhà bằng vật liệu có sẳn (cột
cây, lợp lá, vách lá hoặc tre) ở nông thôn. Hành vi tiêu dùng này không chỉ
phản ánh một nền văn hóa sống gắn kết với thiên nhiên mà còn góp phần giảm
chi phí, bảo vệ môi trường và sử dụng tối ưu nguồn tài nguyên. Đặc trưng này
phù hợp cho xu hướng kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh của vùng hiện nay và
tương lai.

Quan hệ hành vi với kinh tế - xã hội thể hiện qua lễ hội truyền thống,
phong tục địa phương và tín ngưỡng đa dạng. Do đặc trưng cộng cư của các
dân tộc (chương 2 và 8), hoạt động lễ hội của dân tộc Kinh, Khmer, Hoa và
Chăm, hoặc các lễ cúng mùa màng thể hiện niềm tin của người dân đối với
thiên nhiên, gắn kết cộng đồng và tạo ra những cơ hội giao thương, giao lưu

12