Page 49 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

phân chia hai mùa mưa và mùa khô nên mùa mưa lượng nước sông dâng cao,
tạo điều kiện tưới tiêu cho các vùng đất canh tác, thuận lợi trong sản xuất
nông nghiệp; đây là trung tâm sản xuất nông nghiệp quan trọng của cả nước.
Trong khi đó, vào mùa khô, lượng nước lại giảm sút, gây nhiễm mặn, thiếu
nước, điều này đã gây ra nhiều khó khăn cho người dân sống tại nơi đây.
Đặc điểm nổi bật của môi trường sông nước ĐBSCL là sông có chế độ
nước điều hòa và không có đê ngăn cách như ở các vùng của đồng bằng sông
Hồng. Vì vậy, cuộc sống của người dân ở ĐBSCL gắn bó chặt chẽ và hài hòa
với dòng sông. Cũng do chế độ nước điều hòa mà người dân ở ĐBSCL đã sử
dụng khái niệm dân gian là “mùa nước nổi” để chỉ hiện tượng nước dâng lên
do lũ từ thượng nguồn đổ về. Những năm gần đây, do tác động của biến đổi
khí hậu và nhiều vấn đề kinh tế - xã hội khác, khái niệm “mùa nước nổi” cũng
có những thay đổi đáng kể. ĐBSCL là một bán đảo với ba mặt giáp biển cùng
với đặc điểm địa hình tương đối bằng phẳng và sông rạch chảy ra biển một
cách tự nhiên, không có đê đập ngăn chặn, tạo cho ĐBSCL sự kết hợp chặt
chẽ giữa yếu tố văn hóa sông với yếu tố văn hóa biển.

Cùng với đó, ĐBSCL có hệ thống sông kênh rạch lớn nhỏ đan xen thuận
lợi cung cấp nước ngọt quanh năm. Về mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4, sông
Mekong là nguồn nước mặt duy nhất. Về mùa mưa, lượng mưa trung bình
năm dao động từ 2.400 mm ở cùng phía Tây ĐBSCL đến 1.300 mm ở vùng
trung tâm và 1.600 mm ở cùng phía Đông. Về mùa lũ, thường xảy ra vào
tháng 9, nước sông lớn gây ngập lụt. ĐBSCL có trữ lượng nước ngầm không
3
lớn. Sản lượng khai thác được đánh giá ở mức 1 triệu m /ngày, chủ yếu phục
vụ cấp nước sinh hoạt.

Thứ ba, đặc điểm về tài nguyên đất

Quá trình hình thành đất đai tại ĐBSCL chịu tác động trực tiếp từ quy
luật trầm tích và địa mạo đặc trưng của vùng châu thổ này. Sự tương tác giữa
sông và biển đã tạo nên môi trường phù hợp cho việc tích tụ trầm tích giàu
hữu cơ trong điều kiện thiếu oxi, dẫn đến quá trình khử ion sunfat trong nước
biển thành các dạng lưu huỳnh, nguyên nhân chính hình thành vật liệu sinh
phèn trong đất phèn tại vùng. Bên cạnh đó, hiện tượng xâm nhập vào các con
sông, con rạch ven biển trong mùa khô, thẩm thấu vào đất, làm đất bị nhiễm
mặn. Song song với đó, hiện tượng ngập lụt hàng năm góp phần bồi đắp lớp
phù sa, tạo nên dải đất phù sa ngọt dọc theo bờ sông, rạch.
Vùng ĐBSCL, nơi đất đai đóng vai trò trọng yếu trong nền kinh tế, là
nguồn lực quý giá và yếu tố tiên quyết cho mọi hoạt động sản xuất. Trong

23