Page 129 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

Đất đai và nước không phải là tài nguyên vô tận. Quá trình khai khẩn
và phát triển trong thời gian qua, suy nghĩ phổ biến là đồng bằng này là vùng
đất phù sa, màu mỡ, nước đầy đủ. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu kết hợp với
phát triển thủy điện vùng đầu nguồn sông Mekong đang và dự đoán sẽ làm
giảm lưu lượng sông Mekong, giảm phù sa sông về đồng bằng (chương 1 ;
Toản và ctv., 2016). Bên cạnh đó, 40 năm qua, việc thâm canh, áp dụng công
trình kiểm soát lũ để phát triển sản xuất nông nghiệp và kinh tế - xã hội, đã
có những thành quả về kinh tế - xã hội nhưng trả giá về môi trường – sinh
thái, từ đó tác động bất lợi đối với kinh tế - xã hội (Chapman et al., 2016).

Ngoài ra, tác động của phát triển kinh tế - xã hội cũng góp phần làm tài
nguyên tự nhiên của đồng bằng suy giảm. Khai thác cát sông để cung cấp vật
liệu san lấp, xây dựng dẫn đến thay đổi dòng chảy, gây sạt lở bờ sông và ven
biển (Anthony et al., 2015). Sử dụng nước ngầm để phục vụ sinh hoạt, sản
xuất nông nghiệp và phát triển công nghiệp ở tiểu vùng ven biển làm cho đất
bị sụt lún với tốc độ nhanh hơn so với mức nước biển dâng mỗi năm
(Zoccarato et al., 2018; Minderhoud et al., 2019). Ngoài ra, chất thải sinh
hoạt, nông nghiệp và công nghiệp không được xử lý góp phần làm ô nhiễm
nguồn nước mặt, ảnh hưởng bất lợi đến hệ thống cấp nước sinh hoạt và sản
xuất, sản xuất nông nghiệp và cảnh quan (Hiền, 2020).

Tri thức bản địa trong canh tác nông nghiệp và những hệ thống canh tác
cổ truyền tồn tại và phát triển đến nay, thích nghi với hệ sinh thái, tác động
của biến đổi khí hậu và đáp ứng với mục tiêu kinh tế - xã hội, có thể coi là di
sản văn hóa của đồng bằng. Hệ thống canh tác đó có thể tạo ra sản vật có chất
lượng cao, đặc sắc bản địa. Ví dụ: Lúa, thủy sản trên nền nước lợ ngon hơn;
khóm trên đất phèn, nền nước lợ vàng và ngọt hơn; lá dừa nước lợp nhà ở
vùng nước lợ bền hơn ở vùng nước ngọt.

4.6 CƠ HỘI, THÁCH THỨC VÀ KHUYẾN NGHỊ VỀ CHÍNH SÁCH

4.6.1 Cơ hội và thách thức
Sản xuất nông nghiệp của vùng ĐBSCL có những thế mạnh song song
với những hạn chế. Thế mạnh quan trọng là tài nguyên thiên nhiên và tri thức
bản địa. Điểm mạnh cũng có thể đồng thời là hạn chế. Địa hình thấp, mạng
lưới sông rạch chằng chịt hạn chế phát triển kết cấu hạ tầng để hiện đại hóa
nông nghiệp, làm tính nhạy cảm với biểu hiện của biến đổi khí hậu. Hạn chế
nội tại có thể chủ động thay đổi dễ dàng, trong khi cơ hội và thách thức liên
quan đến tài nguyên thiên nhiên là yếu tố bên ngoài khó lường, cần quan tâm
để chủ động nắm bắt và chuyển hóa. Sau đây là cơ hội và thách thức quan

103