Page 209 - Đặc trưng và đổi mới kinh tế - xã hội - văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới

Chăm đã tìm đến các khu vực Châu Đốc, Phú Tân, Châu Phú của tỉnh An
Giang để định cư (Thêm, 2022, tr. 556-557). Số lượng người Chăm ở đây có
khoảng 13.170 người, chiếm khoảng 0,1% dân số ĐBSCL (Tổng cục Thống
kê, 2019).
Các tộc người khi đến ĐBSCL gặp được những yếu tố thuận lợi về điều
kiện tự nhiên ưu đãi, khí hậu ôn hòa, đất đai màu mỡ, tài nguyên thiên nhiên
phong phú, nguồn lợi thủy hải sản đa dạng,... Bối cảnh môi trường sống như
thế đã tạo cho con người nơi đây những lợi thế trong việc dựa vào tự nhiên
để khai thác tài nguyên thiên nhiên, canh tác nông nghiệp, ngành kinh tế tiểu
thủ công nghiệp và sau này là các ngành dịch vụ. Cũng chính do sống trong
điều kiện thiên nhiên thuận lợi nên đã hình thành ở con người nơi đây tập
quán sinh hoạt dựa vào môi trường tự nhiên, tận dụng nguồn lợi tự nhiên,
hoặc thậm chí “ỷ lại” vào thiên nhiên, mà ít quan tâm đến việc bảo vệ, tái tạo
môi trường tự nhiên.

Trong quá trình sinh sống, các tộc người đã từng bước thích nghi điều
kiện môi trường sinh thái nơi đây. Trong đó, “nước” là yếu tố chi phối mọi
hoạt động cư trú, sinh sống, sản xuất, di chuyển đi lại của cư dân ĐBSCL,
được gọi là “văn hóa sông nước” (Thêm, 2022, tr. 649-650). Nước mang lại
nguồn sống đối với cư dân nông nghiệp lúa nước; có nước là có tất cả. Nước
cũng ăn sâu vào tâm lí con người nơi đây cả giá trị tinh thần, tâm linh nên
nhiều lễ hội gắn với yếu tố nước, như người Khmer có lễ Té nước vào Năm
mới, lễ tạ ơn Thần Mặt trăng để cảm tạ vị Thần điều tiết nước, hay thả đèn
trên sông, lễ đua ghe ngo trên sông,... Với hệ thống sông, kênh rạch chằng
chịt ở ĐBSCL, cư dân nơi đây sớm phải thích nghi với việc di chuyển đi lại,
bằng thuyền, cầu khỉ ở những nơi ngập nước đã dẫn đến thực tế là các đầu
mối giao thông như ngã ba sông hay khu chân cầu trở thành những nơi tụ họp
chợ, sinh hoạt cộng đồng. Hoàn cảnh môi trường tự nhiên này dẫn đến việc
hình thành những không gian cư trú truyền thống của một số cư dân Kinh,
Chăm, Khmer; ở một số địa phương, họ dựng nên kiến trúc nhà sàn dọc các
tuyến sông kênh, rạch nhằm tiện việc di chuyển và giao thương.
Trong tiến trình phát triển, các tộc người đã phát triển tri thức bản địa,
kết hợp từ tri thức vốn có với kinh nghiệm thực tiễn tích lũy qua nhiều thế hệ
để thích nghi với môi trường tự nhiên. Tri thức bản địa bao hàm nhiều lĩnh
vực của đời sống xã hội, được tích lũy và lưu truyền trong cộng đồng. Ví dụ:
Người Khmer có kinh nghiệm trong việc rửa phèn bằng cách tận dụng thủy
triều của các con sông chảy vào ruộng, rửa trôi phèn trong đất để canh tác
nông nghiệp; chọn các vùng đất gò cao, các dãy đất phù sa cổ để hình thành

183